وبلاگ
بخشیدن مهریه در عقد موقت (صیغه)؛ شرایط، روش‌ها و آثار حقوقی
از آنجا که تعیین مهریه در عقد موقت (صیغه) اجباری است و بدون ذکر آن، عقد باطل می‌شود، این پرسش پیش می‌آید که آیا زن می‌تواند مهریه‌ی خود را در ازدواج موقت ببخشد؟ در این مقاله، به این سوال پاسخ می‌دهیم و سپس شرایط، روش‌ها، مراحل عملی و آثار بخشیدن مهریه در عقد موقت را بررسی می‌کنیم.
آخرین به‌روزرسانی: مهر ۱۴۰۵ | نویسنده: مرتضی حلیمی، وکیل پایه یک دادگستری
پاسخ کوتاه: بله. بخشیدن مهریه در عقد موقت منع قانونی ندارد؛ زیرا زن با جاری شدن صیغه مالک مهر می‌شود و می‌تواند آن را به شوهر ببخشد. این کار از طریق ابراء، هبه یا صلح انجام می‌شود، به دادگاه نیاز ندارد و بهتر است با سند کتبی (ترجیحاً رسمی) انجام شود. فقط حواستان باشد که بخشیدن مدت توسط مرد، با بخشیدن مهریه توسط زن، دو موضوع کاملاً متفاوت است.
آیا بخشیدن مهریه در عقد موقت امکان‌پذیر است؟
یکی از مهم‌ترین سوالاتی که در رابطه با صیغه موقت (نکاح منقطع یا متعه؛ یعنی عقد نکاحی که برای مدت معین منعقد می‌شود) مطرح می‌شود، بحث بخشیدن مهریه در عقد موقت است. برای پاسخ، ابتدا باید دو مقدمه قانونی را بدانیم.
بنابراین، در عقد موقت نیز مانند عقد دائم، به محض جاری شدن صیغه، زن مالک مهر می‌شود و می‌تواند هر تصرفی را در آن انجام دهد. از نظر فقهی نیز زنی که به عقد متعه درآمده با خود عقد مالک مهر می‌شود؛ هرچند استقرار کامل آن به دخول و تمکین زن در طول مدت عقد بستگی دارد. در نتیجه، بذل مهریه در صیغه نیز همانند نکاح دائم امکان‌پذیر است و با منع قانونی مواجه نمی‌شود. در مورد مهریه در عقد موقت و احکام کلی آن، مقاله‌ی اختصاصی ما را نیز مطالعه کنید.
تفاوت بخشیدن مدت با بخشیدن مهریه در عقد موقت
رایج‌ترین اشتباه در این موضوع، خلط دو مفهوم است: در ازدواج موقت، طلاق وجود ندارد و رابطه با پایان مدت یا با بخشیدن مدت (بذل مدت) توسط مرد پایان می‌یابد. این کار هیچ ربطی به بخشیدن مهریه توسط زن ندارد. جدول زیر تفاوت این دو را نشان می‌دهد:
| موضوع مقایسه | بخشیدن مدت (بذل مدت) | بخشیدن مهریه |
|---|---|---|
| چه کسی انجام می‌دهد؟ | مرد (زوج) | زن (زوجه) |
| موضوع بخشش | باقی‌مانده‌ی مدت عقد | حق زن نسبت به مهر (کل یا بخشی از آن) |
| اثر بر رابطه زوجیت | رابطه پایان می‌یابد | تأثیری ندارد؛ عقد تا پایان مدت پابرجاست |
| اثر بر مهریه | مهر ساقط نمی‌شود؛ قبل از دخول نصف مهر و بعد از دخول تمام مهر بر مرد لازم است | مهر (کل یا بخشی) از ذمه‌ی مرد ساقط می‌شود |
| عده | در صورت دخول، زن باید دو حیض عده نگه دارد | ندارد؛ چون عقد پایان نیافته است |
به بیان ساده، اگر مرد مدت باقی‌مانده را ببخشد، زن همچنان مالک مهر است و می‌تواند یا آن را دریافت کند یا خودش بخواهد آن را ببخشد. برای آشنایی با عده در عقد موقت نیز می‌توانید مقاله مربوطه را بخوانید.
شرایط بخشیدن مهریه در عقد موقت
شرایط بخشیدن مهریه در عقد موقت نیز مانند شرایط بخشیدن مهریه به صورت کلی است. بخشی از این شرایط، قواعد عمومی اعمال حقوقی هستند و بخشی دیگر مربوط به ماهیت عقد موقت‌اند. ابتدا شرایط عمومی را مرور می‌کنیم:
علاوه بر شرایط عمومی، به دلیل دشواری اثبات بخشش شفاهی با شهادت شهود، لازم است بخشیدن مهریه در عقد موقت با یک سند عادی یا رسمی انجام شود.
✅ اگر بخشیدن مهریه در عقد موقت از طریق هبه انجام شود و مهریه از نوع عین معین باشد (مثلاً یک باب منزل مسکونی یا یک دستگاه خودرو)، برای صحت هبه لازم است موضوع هبه توسط شوهر قبض شود. همچنین برخلاف تصور رایج و عرف برخی دفاتر اسناد رسمی، هیچ نص قانونی که بذل مهریه در صیغه را منوط به حضور یا رضایت پدر زوجه کند وجود ندارد؛ بنابراین زن بدون اذن پدر نیز می‌تواند برای بخشیدن مهریه اقدام کند.
برای دریافت مشاوره مهریه از وکیل پایه یک دادگستری فرم زیر را پر کنید.
[booknetic]
روش‌های بخشیدن مهریه در عقد موقت
در بخش‌های قبل، پاسخ دادیم که آیا بخشیدن مهریه در عقد موقت امکان‌پذیر است و شرایط آن را توضیح دادیم. اکنون روش‌های حقوقی بخشش مهریه در صیغه (ابراء، اقرار، صلح، هبه و بذل) را بررسی می‌کنیم:
- ابراء
- اقرار
- صلح
- هبه
- بذل
به موجب ماده 289 قانون مدنی: «ابراء، عبارت از این است که داین از حق خود به اختیار صرف‌نظر نماید.» اگر مهریه در صیغه به صورت دین بر ذمه‌ی شوهر باشد (مثلاً مبلغ صد میلیون تومان یا تعدادی سکه)، زوجه می‌تواند با گفتن عباراتی مانند «تو را از پرداخت مهریه بری کردم» از این حق صرف‌نظر کند. ابراء رایج‌ترین شیوه‌ی بخشش مهریه در عقد موقت است.
بخشش مهریه در عقد موقت می‌تواند به صورت اقرار زوجه به دریافت مهریه باشد. زوجه می‌تواند در یک سند عادی یا رسمی اقرار کند که مهریه را دریافت کرده است و با این اقرار، بذل مهریه در صیغه محقق می‌شود. (نکته: در این حالت اقرار باید صادقانه و مطابق واقع باشد.)
مطابق ماده 752 قانون مدنی، صلح می‌تواند در طیف گسترده‌ای از اعمال حقوقی انجام گیرد که یکی از آن‌ها بخشیدن مهریه در عقد موقت است. چون موضوع صلح می‌تواند دین یا عین معین باشد، در هر دو حالت زوجه می‌تواند مهریه را به شوهر صلح کند. مثلاً چه مهریه یک باب منزل مسکونی باشد (عین معین) و چه چهارصد سکه طلا (دین)، امکان صلح آن به شوهر وجود دارد.
به موجب ماده 795 قانون مدنی: «هبه، عقدی است که به موجب آن، یک نفر، مالی را مجاناً به کس دیگری تملیک می‌کند…» بر اساس ماده 801 همان قانون، شرط عوض در هبه منعی ندارد. بنابراین چه هبه‌ی مهریه به شوهر رایگان باشد و چه با شرط عوض، بخشیدن مهریه در عقد موقت محقق می‌شود.
بذل مهریه در معنای خاص خود در طلاق خلع و مبارات انجام می‌شود. چون در صیغه طلاق وجود ندارد، بذل مهریه در معنای خاص آن قابل تصور نیست. با این حال وقتی از بذل مهریه در عقد موقت صحبت می‌شود، منظور همان هبه‌ی معوض است که زن مهریه را می‌بخشد و مرد نیز مالی را در مقابل به او می‌دهد. (توجه: بذل مدت توسط مرد، موضوعی جداست و در بخش «تفاوت بخشیدن مدت با بخشیدن مهریه» توضیح داده شد.)
مراحل بخشیدن مهریه در عقد موقت (گام به گام)
برای بخشیدن مهریه نیازی به مراجعه به دادگاه نیست و می‌توان آن را با سند عادی یا رسمی انجام داد. اما برای جلوگیری از مشکلات اثباتی در آینده، مراحل زیر را پیشنهاد می‌کنیم:
- اطمینان از جاری شدن صیغه: بخشش باید پس از خواندن صیغه عقد باشد و میزان مهریه معلوم باشد.
- انتخاب روش: اگر مهریه دین است (مثل مبلغ پول یا سکه) معمولاً ابراء مناسب است؛ اگر عین معین است (مثل خانه یا خودرو) هبه یا صلح انتخاب می‌شود.
- تعیین دقیق مقدار: تمام مهریه یا مبلغ مشخصی از آن را قید کنید.
- تنظیم سند: سند را به صورت عادی (دست‌نوشته‌ی امضاشده) یا ترجیحاً رسمی در دفترخانه‌ی اسناد رسمی تنظیم کنید. در دفترخانه، بخشش معمولاً در قالب اقرارنامه یا سند ابراء ثبت می‌شود.
- اعلام به دفتر ازدواج: اگر عقد موقت در دفتر ازدواج ثبت شده است، سند بخشش (نامه‌ی دفترخانه) برای دفتری که صیغه در آن ثبت شده ارسال و در ملاحظات سند ازدواج درج می‌شود.
- نگهداری نسخه‌ی سند: یک نسخه از سند را نزد خود نگه دارید.
آثار بذل مهریه در صیغه و امکان رجوع
سوال مهم بعدی این است که آیا بعد از بخشیدن مهریه در عقد موقت می‌توان پشیمان شد و آن را پس گرفت؟ پاسخ به روش انتخاب‌شده بستگی دارد:
ابراء: اگر زوجه از روش ابراء استفاده کند، رجوع و برهم زدن آن ممکن نیست؛ چون با ابراء، دین شوهر برای پرداخت مهریه ساقط شده و موضوعی باقی نمی‌ماند که از آن رجوع شود. زوجه می‌تواند دینی را از ذمه‌ی شوهر بردارد، اما نمی‌تواند بدون رضایت او همان دین را دوباره بر عهده‌اش بگذارد.
صلح: به موجب ماده 760 قانون مدنی: «صلح، عقد لازم است، اگرچه در مقام عقود جائزه واقع شده باشد و برهم نمی‌خورد، مگر در موارد فسخ به خیار یا اقاله.» پس اگر بخشش مهریه در عقد موقت از طریق صلح انجام شده باشد، زوجه حق برهم زدن آن را ندارد، مگر اینکه ضمن عقد صلح حق فسخ برای خود شرط کرده باشد یا رضایت شوهر را برای برهم زدن جلب کند.
هبه: اگر بخشیدن مهریه در عقد موقت به صورت هبه‌ی معوض باشد، تا زمانی که شوهر عوض را به زن نداده، زوجه می‌تواند برای برهم زدن آن اقدام کند. اما اگر هبه‌ی مجانی باشد، چون با هبه‌ی مهریه به شوهر، موضوع هبه (دین شوهر) از بین رفته، رجوع امکان‌پذیر نیست. احکام بذل مهریه نیز تابع هبه‌ی معوض است.
| روش بخشش | آیا زن می‌تواند پشیمان شود؟ |
|---|---|
| ابراء | خیر |
| صلح | خیر (مگر با شرط خیار یا اقاله) |
| هبه‌ی مجانی | خیر |
| هبه‌ی معوض / بذل | بله، تا زمانی که عوض داده نشده است |
بخشیدن مهریه در عقد موقت ثبت‌نشده
بسیاری از صیغه‌ها در دفتر ازدواج ثبت نمی‌شوند و طرفین فقط به خواندن صیغه محرمیت اکتفا می‌کنند. در این حالت سندی در دفتر ازدواج وجود ندارد که بخشش مهریه در آن درج شود. بنابراین نکات زیر اهمیت دارد:
- بخشش مهریه را حتماً به صورت کتبی و با امضای زوجه تنظیم کنید و در صورت امکان، سند را در دفترخانه به صورت رسمی تنظیم نمایید.
- در صورت بروز اختلاف، اثبات اصل رابطه‌ی زوجیت و اثبات بخشش با ادله‌ای مانند صیغه‌نامه، شهادت شهود، پیامک و دست‌نوشته ممکن است لازم شود.
- بخشش شفاهی بدون هیچ مدرک، در عمل قابل اثبات نیست و برای مرد نیز ریسک ایجاد می‌کند.
اگر می‌خواهید بدانید در صورت عدم بخشش، مهریه‌ی صیغه‌ی ثبت‌نشده چگونه مطالبه می‌شود، مقاله‌ی مطالبه مهریه عقد موقت را مطالعه کنید.
نمونه متن ابراء مهریه در عقد موقت
متن زیر یک نمونه‌ی آموزشی است. بر اساس شرایط خود (نوع مهریه، مبلغ، ثبت‌شده یا ثبت‌نشده بودن عقد) باید آن را اصلاح کنید:
«اینجانب …….. فرزند …….. به شماره‌ی ملی ……..، ساکن ……..، به موجب عقد موقت مورخ …….. به مدت …….. با آقای …….. فرزند …….. به شماره‌ی ملی ……..، که مهریه‌ی آن …….. (مبلغ/تعداد سکه/موضوع مهریه) تعیین شده است، با قصد و اختیار کامل و بدون هیچ‌گونه اکراه، [تمام مهریه‌ی خود / مبلغ …….. از مهریه‌ی خود] را به ایشان بخشیدم و ایشان را از پرداخت آن بری کردم. از این تاریخ هیچ‌گونه ادعا و مطالبه‌ای از بابت آن ندارم.»
تاریخ و امضا و اثر انگشت زوجه: ……..
توجه: اگر مهریه عین معین باشد (مثل ملک یا خودرو)، متن باید به جای ابراء در قالب هبه یا صلح تنظیم شود و در هبه، قبض شوهر هم لازم است. توصیه می‌کنیم قبل از امضای هر سندی با وکیل مشورت کنید.
اشتباهات رایج در بخشیدن مهریه در صیغه
- بخشش قبل از عقد: نوشتن «مهریه‌ام را بخشیدم» پیش از جاری شدن صیغه اعتبار حقوقی ندارد.
- خلط بخشیدن مدت و مهر: بخشیدن مدت توسط مرد، حق زن نسبت به مهر را از بین نمی‌برد.
- اصرار بر اذن پدر: هیچ نص قانونی برای لزوم اذن پدر در بخشیدن مهریه وجود ندارد.
- بخشش مبهم: عبارت «بخشی از مهریه را بخشیدم» بدون تعیین مقدار، موضوع را نامعلوم می‌گذارد.
- تصور برگشت‌پذیری: ابراء، صلح و هبه‌ی مجانی معمولاً قابل برگشت نیستند؛ قبل از امضا خوب فکر کنید.
- بخشش شفاهی بدون مدرک: اثبات آن در دادگاه دشوار است.
- بخشش تحت فشار: بخشش باید با قصد و اختیار کامل باشد؛ اکراه موجب بی‌اعتباری می‌شود.
تفاوت بخشیدن مهریه در عقد موقت و عقد دائم
اصل بخشیدن مهریه در هر دو نوع نکاح یکسان است (زن مالک مهر است و می‌تواند ببخشد). تفاوت‌ها اصولاً از ماهیت عقد موقت می‌آید: در عقد موقت طلاق وجود ندارد، بنابراین بذل مهریه در معنای خاص (طلاق خلع و مبارات) نیز در آن قابل تصور نیست؛ مهریه در عقد موقت برای صحت عقد الزامی است و مهرالمثل در آن وجود ندارد. برای مطالعه‌ی بیشتر، مقاله‌ی بخشیدن مهریه در عقد دائم را ببینید.
کلام نهایی
بخشیدن مهریه در عقد موقت نیز همانند نکاح دائم امکان‌پذیر است. این عمل حقوقی از طریق ابراء، صلح، هبه و بذل قابل انجام است و آثار آن با توجه به روش انتخابی متفاوت است: در برخی روش‌ها مانند هبه‌ی معوض، رجوع ممکن است و در برخی دیگر مانند ابراء، امکان‌پذیر نیست. فراموش نکنید که بخشیدن مدت توسط مرد با بخشیدن مهریه توسط زن تفاوت دارد و برای جلوگیری از اختلاف‌های بعدی، بهتر است بخشش را مکتوب و ترجیحاً رسمی انجام دهید. برای مشاوره‌ی تخصصی در مورد مهریه در عقد موقت می‌توانید از فرم مشاوره‌ی بالای صفحه استفاده کنید.
سوالات متداول
آیا بخشیدن مدت توسط مرد به معنی بخشیده شدن مهریه است؟
خیر. بخشیدن مدت (بذل مدت) فقط رابطه‌ی زوجیت را پایان می‌دهد و حق زن نسبت به مهر از بین نمی‌رود. بر اساس نظر مشهور فقها، اگر مرد مدت را قبل از دخول ببخشد نصف مهر و اگر بعد از دخول ببخشد تمام مهر بر او لازم است. بخشیدن مهریه کار زن است و جداگانه انجام می‌شود.
آیا برای بخشیدن مهریه در صیغه اجازه‌ی پدر لازم است؟
نص قانونی که بخشیدن مهریه را منوط به اذن پدر کند وجود ندارد. زن (در صورت داشتن شرایط عمومی) می‌تواند بدون اجازه‌ی پدر مهریه‌ی خود را ببخشد.
آیا بعد از بخشیدن مهریه می‌شود پشیمان شد؟
بستگی به روش دارد. ابراء، صلح و هبه‌ی مجانی معمولاً قابل برگشت نیستند. فقط در هبه‌ی معوض، تا زمانی که شوهر عوض را نداده، زن می‌تواند رجوع کند.
آیا بخشیدن مهریه در عقد موقت نیاز به دادگاه یا شاهد دارد؟
نیازی به دادگاه نیست و می‌توان آن را با سند عادی یا رسمی انجام داد. هرچند قانون برای بخشش شاهد را الزامی نکرده، در عمل برای اثبات بهتر است سند کتبی داشته باشید. تنظیم سند در دفترخانه‌ی اسناد رسمی مطمئن‌ترین راه است.
آیا می‌توان مهریه را قبل از خواندن صیغه بخشید؟
خیر. زن با جاری شدن عقد مالک مهر می‌شود، بنابراین بخشش باید بعد از خواندن صیغه باشد. بخشش پیش از عقد اعتبار حقوقی ندارد.
آیا می‌توان فقط بخشی از مهریه را بخشید؟
بله، به شرط اینکه مقدار آن مشخص باشد. عبارت مبهمی مثل «بخشی از مهریه را بخشیدم» بدون تعیین مبلغ یا تعداد سکه، موضوع بخشش را نامعلوم می‌گذارد و خطر بی‌اعتباری دارد.